Przygotowanie do matury – wiedza o społeczeństwie

Cele kursu

·         Usystematyzowanie wiedzy i umiejętności z całej podstawy programowej Wiedzy o społeczeństwie w formule obowiązującej na egzaminie maturalnym w roku szkolnym 2026/2027.

·         Przygotowanie uczestników do poprawnego interpretowania pytań na egzaminie maturalnym, co umożliwi - w oparciu o posiadaną wiedzę i umiejętności – udzielenie poprawnych odpowiedzi.

·         Usystematyzowanie całej podstawy programowej WOS-u w kontekście zadań rozszerzonej odpowiedzi     

·         Ćwiczenie umiejętności rozwiązywania zadań maturalnych – zadania testowe.

·         Ćwiczenie umiejętności rozwiązywania zadań maturalnych – zadania rozszerzonej odpowiedzi.

Tematyka kursu

1.      Koncepcje człowieka.

2.      Pojęcie dobra wspólnego.

3.      Społeczności i wspólnoty.

4.      Społeczeństwa i socjalizacja.

5.      Różnice społeczne.

6.      Społeczeństwo obywatelskie.

7.      Migracje i kwestia demograficzna w Polsce i we współczesnym świecie.

8.      Polityka i kultura polityczna.

9.      Komunikowanie społeczne.

10.  Prawo.

a.        Źródła prawa w systemach prawnych (prawo zwyczajowe, precedensowe, religijne, pozytywne) oraz ich inspiracje pochodzące z kulturowego dziedzictwa Europy (prawo rzymskie, prawo kanoniczne).

b.       Zasady w systemie prawnym (hierarchiczność, spójność, zupełność), luka prawna, rodzaje prawa (międzynarodowe, krajowe, miejscowe, prywatne, publiczne, materialne, formalne, cywilne, karne, administracyjne, pisane, niepisane).

c.        Prawa człowieka oraz ich związek z dziedzictwem cywilizacji zachodniej.

d.       Generacje praw człowieka, prawa negatywne i pozytywne (w tym stopnie ich ochrony, główne dokumenty dotyczące praw człowieka (z uwzględnieniem prawa krajowego i międzynarodowego, w tym tworzonego w ramach OZN).

e.        Wolności człowieka, ich stopień urzeczywistnienia oraz stopnie ograniczenia (związane z prawami innych osób lub porządkiem publicznym).

11.  Ustrój i system polityczny III RP.

12.  Formy ustroju współczesnych państw.

13.  Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu; historia najnowsza (od 1945 roku).

14.  Polityka zagraniczna Polski po 1989 r.

15.  Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 r.

Efekty uczenia się

Efekty kształcenia są bezpośrednio związane z wymaganiami ogólnymi (celami kształcenia) i treściami nauczania (wymaganiami szczegółowymi) określonymi dla egzaminu maturalnego z wiedzy o społeczeństwie (zakres rozszerzony). Tym samym  bazując na celach kształcenia i treściach nauczania wyodrębniono następujące efekty kształcenia:

 

1.      Człowiek - koncepcje i aspekty. Uczestnik: 

·         przedstawia główne filozoficzne koncepcje człowieka;

·         odróżnia podstawowe obszary filozoficznej refleksji o człowieku;

·         charakteryzuje, na czym polega pojęcie społecznej natury człowieka obecne w kulturze  europejskiej od grecko-rzymskiej starożytności;

·         definiuje pojęcie osoby i wskazuje na jego kulturowe, filozoficzne, psychologiczne i religijne tło (wpływ chrześcijaństwa).

2.      Dobro wspólne. Uczestnik:

·         przedstawia ogólne określenie dobra wspólnego (bonum commune) jako podstawy życia  wspólnego oraz przykłady dobra wspólnego właściwego różnym wspólnotom ludzkim;

·         charakteryzuje wynikający z zasady dobra wspólnego aspekt obowiązków jednostki względem wspólnoty;

·         przedstawia sprawiedliwość społeczną jako zasadę udziału członków wspólnoty w dobru wspólnym;

·         analizuje cechy indywidualizmu i kolektywizmu w aspekcie psychospołecznym i  instytucjonalnym; wykazuje zróżnicowanie kulturowe świata w tych aspektach. 

3.      Społeczności i wspólnoty. Uczestnik:

·         wyjaśnia kluczową rolę rodziny jako miejsca budowania najważniejszych relacji społecznych;

·         charakteryzuje religię w jej wymiarze społecznym; analizuje religijność we współczesnym społeczeństwie polskim i porównuje ją z religijnością w innym społeczeństwie;

·         charakteryzuje władzę jako fenomen społeczny i rozróżnia rodzaje władzy; wskazuje specyficzne cechy władzy politycznej; charakteryzuje zjawisko legitymizacji władzy państwowej;

·         charakteryzuje atrybuty państwa jako organizacji politycznej (terytorialność, przymusowość, suwerenność zewnętrzna i wewnętrzna); przedstawia cechy władzy państwowej;

·         przedstawia najważniejsze teorie genezy państwa (Arystotelesa, teistyczna, umowy społecznej, podboju, marksistowska);

·         charakteryzuje przepisy prawa będące podstawą nadawania obywatelstwa polskiego;

·         przedstawia różne koncepcje narodu (polityczną i etniczno-kulturową); charakteryzuje czynniki narodotwórcze i sprzyjające zachowaniu tożsamości narodowej;

·         charakteryzuje zmiany w strukturze narodowościowej Polski po 1939 r. oraz ich kulturowe, polityczne i społeczne konsekwencje;

·         wymienia największe mniejszości narodowe w Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu ustawy z dnia 6 stycznia 2005 r. o mniejszościach narodowych i etnicznych oraz o języku regionalnym (Dz. U. z 2017 r. poz. 823);

·         charakteryzuje obecną politykę państwa polskiego wobec mniejszości narodowych i etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym, wychodząc od postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         wymienia najważniejsze postaci z kręgu mniejszości narodowych, etnicznych oraz społeczności posługującej się językiem regionalnym o wybitnym zaangażowaniu we wzbogacanie kultury;

·         wyjaśnia kwestię akulturacji i asymilacji grup mniejszościowych, w tym migranckich;

·         wykazuje, że rodzaj stosowanej polityki państwa w różnym stopniu i kierunku wpływa na te zjawiska.

4.      Społeczeństwa i socjalizacja. Uczestnik:

·         charakteryzuje społeczeństwa zbieracko-łowieckie, charakteryzuje wybraną współczesną społeczność tego typu; nomadyczne i rolnicze;

·         charakteryzuje wiejską społeczność tradycyjną; wskazuje na różnice między  społeczeństwem przemysłowym i poprzemysłowym;

·         porównuje modele socjalizacji charakterystyczne dla własnej grupy wiekowej i pokolenia  rodziców; wyjaśnia zjawisko socjalizacji odwróconej;

·         wyjaśnia pojęcie kapitału społecznego i charakteryzuje jego znaczenie dla rozwoju państwa i społeczeństwa.

5.      Różnice społeczne. Uczestnik:

·         podaje przykłady i wyjaśnia uwarunkowania pionowej i poziomej ruchliwości społecznej;

·         analizuje sposoby adaptacji klas społecznych do zmian społeczno-gospodarczych w  Rzeczypospolitej Polskiej; wskazuje na przyczyny degradacji i awansu społecznego przedstawicieli klas społecznych;

·         przedstawia strukturę warstwową współczesnego społeczeństwa polskiego;

·         porównuje skalę nierówności społecznych w Rzeczypospolitej Polskiej i wybranym  państwie, wyjaśniając związek między nierównościami społecznymi a nierównością szans życiowych;

·         charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej; rozważa różne możliwości jego rozwiązania;

·         charakteryzuje zjawisko nierówności społecznych jako problem globalny oraz potrafi wskazać na jego przyczyny i skutki;

·         przedstawia przyczyny i skutki konfliktu społeczno-ekonomicznego w wybranym państwie.

6.      Społeczeństwo obywatelskie. Uczestnik:  

·         wyjaśnia, czym jest społeczeństwo obywatelskie; charakteryzuje polskie tradycje w tym zakresie (dziedzictwo I Rzeczypospolitej i ruchu organicznikowskiego w XIX w.);

·         podaje współczesne przykłady funkcjonowania społeczeństwa obywatelskiego w Polsce;

·         charakteryzuje główne kierunki i formy aktywności organizacji pozarządowych w Rzeczypospolitej Polskiej;

·         porównuje status prawny stowarzyszeń, fundacji i organizacji pożytku publicznego w  Rzeczypospolitej Polskiej; przedstawia tryb rejestracji tych organizacji;

·         opracowuje projekt działań społecznych na rzecz wspólnoty lokalnej;

·         charakteryzuje specyfikę spółdzielczości i rodzaje spółdzielni funkcjonujących współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej;

·         charakteryzuje cele i działania związków zawodowych oraz innych organizacji reprezentujących interesy różnych kategorii społeczno-zawodowych; przedstawia związki zawodowe funkcjonujące współcześnie w Rzeczypospolitej Polskiej.

7.      Migracje i kwestia demograficzna w Polsce i we współczesnym świecie. Uczestnik:

·         wyjaśnia, czym są: migracja, imigracja, emigracja, repatriacja;

·         charakteryzuje zasięg i skalę przemieszczeń ludnościowych na ziemiach polskich w XX i XXI w.;

·         przedstawia proces repatriacji Polaków w XX i XXI w.; wskazuje różnice między „repatriacją” a „wysiedleniem”;

·         wskazuje największe skupiska Polaków na świecie w XXI w.;

·         charakteryzuje wkład emigracji polskiej w polskie życie narodowe w XX i XXI w.;

·         wyjaśnia, czym jest „Karta Polaka” i wskazuje przykłady jej praktycznego zastosowania;

·         opisuje przyczyny i kierunki ruchów migracyjnych we współczesnym świecie, ze szczególnym uwzględnieniem zmieniającej się sytuacji w Europie (od migracji z Europy do migracji do Europy), także w obliczu kryzysu klimatycznego;

·         wyjaśnia pojęcia niżu i wyżu demograficznego;

·         charakteryzuje rolę wzrostu demograficznego dla perspektyw rozwojowych kraju, zestawia to z obecną sytuacją Polski w tym zakresie;

·         charakteryzuje w ogólnym zarysie globalne tendencje demograficzne, wskazując, które kontynenty odnotowują w ciągu ostatnich 30 lat wzrost, a które – stagnację demograficzną.

8.      Polityka i kultura polityczna. Uczestnik:

·         wyjaśnia, czym jest kultura polityczna;

·         wyjaśnia, czym jest polityka i myśl polityczna;

·         charakteryzuje główne współczesne kierunki myśli politycznej;

·         wskazuje ich polski kontekst;

·         wyjaśnia, na czym polega totalitaryzm i jakie są jego historyczne źródła;

·         wskazuje różnice między totalitaryzmem a autorytaryzmem;

·         charakteryzuje system rządów totalitarnych, porównując najważniejsze cechy ustrojowe Związku Sowieckiego oraz III Rzeszy Niemieckiej;

·         wyjaśnia pojęcie faszyzmu i charakteryzuje jego różne konteksty znaczeniowe;

·         analizuje zjawisko populizmu obecne we współczesnej polityce i jego konsekwencje;

·         przedstawia cechy charakterystyczne państwa demokratycznego na przykładzie III Rzeczypospolitej Polskiej i umieszcza je na tle polskiego dziedzictwa kultury politycznej;

·         charakteryzuje rolę kultury jako spoiwa wspólnoty politycznej; wymienia i charakteryzuje wybranych polskich autorów teorii dotyczących zależności kultury, życia społecznego i polityki;

·         analizuje – z wykorzystaniem wyników badań opinii publicznej – postawy społeczeństwa polskiego wobec instytucji publicznych i polityków.

9.      Komunikowanie społeczne. Uczestnik:

·         wyjaśnia, na czym polega komunikacja społeczna;

·         charakteryzuje rolę mediów i zmiany zachodzące we współczesnym krajobrazie medialnym;

·         wyjaśnia pojęcia socjotechniki, propagandy i marketingu politycznego;

·         wskazuje różnice między tymi pojęciami;

·         wyjaśnia pojęcie dyfamacji;

·         podaje przykład oddziaływania propagandowego o charakterze zniesławiającym;

·         charakteryzuje sposoby walki z dyfamacją;

·         wyjaśnia pojęcie soft power i charakteryzuje znaczenie wizerunku państwa w polityce międzynarodowej;

·         wymienia przykłady zaangażowania różnych państw na rzecz upowszechniania za granicą korzystnego wizerunku własnej kultury;

·         podaje współczesne przykłady ograniczania swobody wypowiedzi;

·         wyjaśnia związek między wolnością słowa a odpowiedzialnością za słowo.

10.  Prawo. Uczestnik:

·         rozróżnia źródła, z których wywodzą się normy w różnych systemach prawnych (prawo: zwyczajowe, precedensowe, religijne, pozytywne) oraz ich inspiracje pochodzące z kulturowego dziedzictwa Europy (prawo rzymskie, prawo kanoniczne);

·         wyjaśnia zasady hierarchiczności, spójności i zupełności w systemie prawnym oraz pojęcie luki prawnej, rozpoznaje rodzaje prawa (międzynarodowe, krajowe, miejscowe, prywatne, publiczne, materialne, formalne, cywilne, karne, administracyjne, pisane, niepisane);

·         wyjaśnia pojęcie praw człowieka oraz ich związek z dziedzictwem cywilizacji zachodniej;

·         rozróżnia generacje praw człowieka, stosując pojęcia praw negatywnych i pozytywnych oraz wskazując na inny stopień ich ochrony; wymienia główne dokumenty dotyczące praw człowieka (z uwzględnieniem prawa krajowego i międzynarodowego, w tym tworzonego w ramach ONZ);

·         przedstawia kwestie urzeczywistnienia wybranej wolności człowieka i stopnia jej ograniczenia związanego z prawami innych osób lub porządkiem publicznym.

11.  Ustrój i system polityczny III RP. Uczestnik:

·         wyjaśnia, na czym polega demokratyczne państwo prawne; charakteryzuje polskie tradycje konstytucyjne; charakteryzuje tło polityczne towarzyszące uchwaleniu Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         charakteryzuje treść preambuły do Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         wymienia najważniejsze organy władzy w Rzeczypospolitej Polskiej, charakteryzuje relacje między nimi w świetle Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         przedstawia proces legislacyjny opisany w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         omawia najważniejsze organy kontroli państwowej oraz sądownictwa konstytucyjnego;

·         charakteryzuje zakres praw człowieka i praw obywatelskich w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r., zaczynając od gwarancji prawnej ochrony życia każdego człowieka;

·         charakteryzuje główne zasady obowiązującego w Rzeczypospolitej Polskiej prawa wyborczego (wybory pięcioprzymiotnikowe, próg wyborczy);

·         wymienia główne organy Sejmu i Senatu Rzeczypospolitej Polskiej;

·         wymienia aktualnych marszałków obu izb polskiego parlamentu;

·         podaje znaczenie pojęciowe pierwszego, drugiego i trzeciego czytania ustaw w Sejmie;

·         charakteryzuje rolę komisji sejmowych (senackich) w procesie legislacyjnym;

·         wyjaśnia pojęcie kworum w parlamencie; charakteryzuje pozaustawodawcze znaczenie parlamentu (np. umacnianie więzi z Polonią, rola obu izb w polskiej dyplomacji publicznej);

·         wskazuje na elementy demokracji bezpośredniej obecne w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.;

·         omawia postanowienia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. dotyczące rodziny i małżeństwa;

·         wyjaśnia pojęcie samorządu terytorialnego; charakteryzuje polskie tradycje w tym zakresie;

·         charakteryzuje funkcjonowanie organów gminy, powiatu i województwa;

·         wyjaśnia pojęcie finansów publicznych; przedstawia modele polityki gospodarczej państwa; wyjaśnia pojęcie i przedstawia rodzaje polityk publicznych;

·         przedstawia źródła dochodów budżetu państwa i kierunki wydatków budżetowych w Rzeczypospolitej Polskiej;

·         wyjaśnia, jakie są w Rzeczypospolitej Polskiej źródła dochodów samorządu terytorialnego (dochody własne, dotacje, subwencje) i kierunki ich wydatków;

·         znajduje i analizuje informacje na temat dochodów i wydatków własnych gminy oraz powiatu. 

12.  Formy ustroju współczesnych państw. Uczestnik:

·         analizuje sposób wyboru i charakteryzuje formę (jednoosobowa lub kolegialna) głowy państwa we współczesnych republikach;

·         odróżnia prerogatywy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej od innych jego uprawnień; przedstawia, odwołując się do współczesnych przykładów, typologie współczesnych monarchii ze względu na pozycję głowy państwa (absolutna, konstytucyjna, parlamentarna);

·         charakteryzuje systemy polityczne oparte na współpracy legislatywy i egzekutywy – parlamentarno-gabinetowy (na przykładzie Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej) i kanclerski (na przykładzie Republiki Federalnej Niemiec);

·         wykazuje, że elementy tych systemów obowiązują w Rzeczypospolitej Polskiej;

·         charakteryzuje systemy ze szczególną rolą prezydenta – klasyczny prezydencki (na przykładzie Stanów Zjednoczonych Ameryki) i parlamentarno-prezydencki (na przykładzie Republiki Francuskiej);

·         wykazuje, że elementy drugiego z tych systemów obowiązują w Rzeczypospolitej Polskiej; charakteryzuje systemy polityczne z zachwianym podziałem władzy – parlamentarno-komitetowy (na przykładzie Konfederacji Szwajcarii) i superprezydencki (na przykładzie Federacji Rosyjskiej);

·         przedstawia instytucjonalne warunki funkcjonowania demokracji w takich systemach;

·         charakteryzuje funkcje legislatywy: ustrojodawczą, ustawodawczą, kontrolną i kreacyjną;

·         wskazuje kompetencje parlamentu w Rzeczypospolitej Polskiej w ramach poszczególnych funkcji.

13.  Rzeczpospolita i problem wychodzenia z komunizmu; historia najnowsza (od 1945 roku). Uczestnik:

·         charakteryzuje kulturowy, polityczny, społeczny i gospodarczy bilans rządów komunistycznych w Polsce;

·         wymienia najważniejsze wydarzenia związane z przełomem 1989 r. w Polsce oraz w Europie Środkowej;

·         charakteryzuje spór polityczny w Polsce po 1989 r. w odniesieniu do sposobów radzenia sobie z dziedzictwem komunizmu;

·         wyjaśnia pojęcie partii politycznej; charakteryzuje główne etapy odbudowy wielopartyjnego życia politycznego w Polsce po 1989 r. (ze szczególnym uwzględnieniem zmian w systemie finansowania partii politycznych);

·         wymienia reprezentowane w parlamencie Rzeczypospolitej Polskiej partie polityczne oraz osoby stojące na ich czele;

·         charakteryzuje transformację gospodarczą w Polsce po 1989 r.;

·         wyjaśnia pojęcia prywatyzacji, reprywatyzacji, powszechnego uwłaszczenia;

·         charakteryzuje postkomunizm jako zjawisko polityczne i gospodarcze;

·         wyjaśnia pojęcia uwłaszczenia nomenklatury i kapitalizmu politycznego; podaje przykłady tych zjawisk w Polsce po 1989 r.;

·         wyjaśnia pojęcie sejmowej komisji śledczej;

·         wskazuje główne linie debaty i sporu politycznego w Polsce do 2015 roku;

·         omawia główne zagadnienia tematyczne realizowane na przedmiocie Historia i teraźniejszość.

14.  Polityka zagraniczna Polski po 1989 r. Uczestnik:

·         charakteryzuje zmiany geopolityczne w otoczeniu Polski po 1989 r. (zjednoczenie Niemiec, rozpad Czechosłowacji i ZSRS) oraz ich znaczenie dla naszego kraju;

·         przedstawia główne etapy i konsekwencje wejścia Polski w struktury euroatlantyckie (NATO w 1999 r.) oraz do Unii Europejskiej w 2004 r.;

·         charakteryzuje najważniejsze formy regionalnej współpracy w Europie Środkowej, w których uczestniczy Polska: Grupa Wyszehradzka (V4), Trójmorze, relacje z Ukrainą i Białorusią;

·         charakteryzuje zaangażowanie Polski w działalność organizacji międzynarodowych (np. misje pokojowe Wojska Polskiego w ramach Organizacji Narodów Zjednoczonych);

·         przedstawia zaangażowanie Polski (rządu i organizacji pozarządowych, np. „Pomoc Kościołowi w Potrzebie”, Polska Akcja Humanitarna) na rzecz osób prześladowanych na całym świecie z powodu swojego wyznania (w tym pomoc dla chrześcijan) oraz dla ofiar wojen domowych (Syria, Afganistan);

·         charakteryzuje pozycję Polski w debatach nad planowaniem sprawiedliwej transformacji energetycznej i zeroemisyjności Unii Europejskiej oraz realizację wynikających z nich postulatów;

15.  Kulturowe, polityczne i gospodarcze zmiany na świecie po 1989 r. Uczestnik:

·         wskazuje, kto i dlaczego wygrał „zimną wojnę”;

·         charakteryzuje nadzieje i obawy towarzyszące pierwszym latom po upadku komunizmu w Europie Środkowo-Wschodniej (w tym kontekście wyjaśnia pojęcia końca historii Francisa Fukuyamy oraz demokracji bez wartości Jana Pawła II);

·         wyjaśnia pojęcie ludobójstwa i podaje przykłady we współczesnym świecie: Rwanda (1994 r.), Srebrenica (1995 r.);

·         charakteryzuje przyczyny i przejawy globalnego (politycznego i gospodarczego) wzrostu znaczenia Chin;

·         wyjaśnia pojęcie wojny hybrydowej i podaje przykłady takich konfliktów;

·         wyjaśnia pojęcie cyberwojny i podaje przykłady takich konfliktów;

·         charakteryzuje kolejne etapy integracji europejskiej po 1989 r. (traktat z Maastricht, traktat lizboński);

·         wskazuje główne organy Unii Europejskiej;

·         przedstawia dochody i wydatki budżetowe Unii Europejskiej oraz fundusze Unii Europejskiej i podaje przykłady ich wykorzystania na poziomie regionalnym i centralnym w Rzeczypospolitej Polskiej;

·         wymienia największe siły polityczne reprezentowane aktualnie w Parlamencie Europejskim i charakteryzuje znaczenie polskich eurodeputowanych;

·         wyjaśnia pojęcie europejskiej polityki klimatycznej i charakteryzuje jej konsekwencje gospodarcze i społeczne dla życia Europejczyków w pierwszej połowie XXI w.

Metody pracy

- wykład z prezentacją multimedialną wybranych zagadnień

- praca z arkuszami maturalnymi

- praca z tekstami źródłowymi

- analiza przypadków

- uczenie problemowe

- metoda ćwiczeniowa

- kazusy

- dyskusja